Агульныя палажэнні

Менск атрымаў у спадчыну прасторавую структуру савецкага горада, які адрозніваўся багаццем грамадскай прасторы. Працэсы прыватызацыі зямлі, якія напаткалі былыя гарады СССР з пачатку 1990-х гадоў, абышлі сталіцу Беларусі ў значнай ступені бокам. У агульных рысах, гарадская прастора Менска захавала сваю цэласнасць. З аднаго боку, такая акалічнасць ўсяляе аптымізм, паколькі ёсць (пакуль яшчэ) магчымасць выпрацаваць пісьменную стратэгію пераўтварэння грамадскіх тэрыторый. З іншага – пры адсутнасці падобнай стратэгіі, багацце прасторы лёгка інтэрпрэтаваць як яго лішак, з-за чаго то, што можа быць каштоўнасцю, пагражае ператварыцца ў цяжар. Аднак мы не хочам захаваць усю грамадскую прастору. Наша мэта – вызначыць каштоўнасць і патэнцыял грамадскай прасторы горада, указаць на праблемы ў структуры яго выкарыстоўвання і стварыць платформу для прапановы магчымых шляхоў вырашэння. Усё для таго, каб у Менску хацелася жыць, працаваць і адпачываць.

У цяперашні час існуе даволі цьмянае ўяўленне пра тое, што менавіта з’яўляецца грамадскай прасторай Менска. Беспярэчна пад ёй разумеюцца толькі асноўныя плошчы ў цэнтры горада – гэта месца сустрэч і стасавання. Статус гарадскіх прастораў на астатняй тэрыторыі моцна вагаецца; адназначна вызначыць яго не ўяўляецца магчымым. Часта сустракаецца разыходжанне паміж намінальным значэннем тапоніма і яго чалавечым успрыманнем. Напрыклад, у Менску згодна з даведнікамі 20 плошчаў. Каля паловы з іх не ствараюць уражанне плошчы, а ў некаторых выпадках людзі нават і не падазраюць пра іх існаванне. У той жа час, ёсць шэраг гарадскіх прастораў, якія, не маючы афіцыйнай назвы, праяўляюць усё прыкметы гарадской плошчы. Так мы прыйшлі да высновы, што мапа грамадскіх прастораў Менска, складзеная з тых месцаў, што з’яўляюцца імі намінальна – перш за ўсё плошчаў, да якіх была звернута наша першапачатковая цікавасць – будзе вельмі няпоўнай і моцна скажае рэчаіснасць.

А паколькі іншага спісу грамадскіх прастор няма, мы вырашылі ўзяць у якасці аб’екта даследавання увесь Менск, і нанесці на яго ўсе выяўленыя намі грамадскія прасторы. Пры гэтым мы былі вымушаныя распрацаваць адпаведную метадалогію.

Мапа грамадскіх прастораў Менска грунтуецца на спадзяванні, што грамадская прастора горада – гэта месца, якое актыўна выкарыстоўваецца яго жыхарамі і прыезджымі ў самых разнастайных мэтах. Чым больш функцый рэалізуецца ў прасторы, тым яна, як правіла, лепш. Простыя месцы збору людзей (прыпынкі, напрыклад) яшчэ не з’яўляюцца па вызначэнні грамадскімі прасторамі, але могуць імі стаць, калі “абрастуць” дадатковымі функцыямі. Пры гэтым публічная прастора ўспрымаецца як вышэйшая форма грамадскай прасторы, якая спрыяе доўгаму знаходжанню, знаёмству з новымі людзьмі і самарэалізацыі індывіда.

Такім чынам, мапа прадугледжвае наяўнасць трох узроўняў выкарыстоўвання гарадскога асяроддзя:

  1. месца збору людзей (патэнцыйныя грамадскія прасторы);
  2. грамадскія прасторы (мультыфункцыянальнае месца збору людзей);
  3. публічныя прасторы.

Даведацца, якія з грамадскіх прастораў з’яўляюцца публічнымі, можна толькі з дапамогай палявых сацыялагічных даследаванняў. Праводзяцца яны звычайна ў канкрэтна названых месцах, якія ўяўляюць цікавасць або якія прыцягваюць сваёй патэнцыйнай адпаведнасцю публічнай функцыі. Размяшчэнне грамадскіх месцаў у горадзе, у сваю чаргу, выявіць прасцей – для гэтага патрабуецца нанесці на карту найбольш інтэнсіўна наведвальныя месцы. Паколькі гаворка ідзе аб мультыфункцыянальных месцах канцэнтрацыі, то такую мапу грамадскіх прастораў можна скласці з асобных слаёў, кожны з якіх адлюстроўвае размеркаванне выкарыстоўвання гарадской прасторы ў адпаведнасці з той ці іншай мэтай або з тым ці іншым уяўленнем. Напрыклад, існуюць слаі грамадскай прасторы афіцыйных СМІ (гарадскія прасторы, якія згадваюцца ў друкаванай прэсе, на тэлебачанні і радыё для афіцыйных мерапрыемстваў), культуры (месца размяшчэння тэатраў, музеяў, кінатэатраў) і грамадскага транспарту (станцыі і прыпынкі, дзе людзі збіраюцца ў чаканні цягніка, трамвая, аўтобуса альбо тралейбуса). Асаблівы слой – мапа грамадскай прасторы па Генеральнаму плану Менска 2016 г., які адлюстроўвае афіцыйнае прадстаўленне аб размеркаванні і інтэнсіўнасці выкарыстоўвання грамадскіх тэрыторый у горадзе. Астатнія слаі разам узятыя можна разглядаць як праверку, наколькі гэта тэарэтычнае бачанне адпавядае рэальнасці.

Кожны слой мае пэўную градацыю інтэнсіўнасці выкарыстоўвання прасторы, якая адлюстроўваецца рознымі колерамі – ад зялёнага да чырвонага. У тых слаях, дзе дадзеныя маюць колькасны паказальнік (напрыклад, колькі разоў у тым ці іншым месцы спыняецца грамадскі транспарт), “актыўнасць” колера выбудоўваецца прапарцыйна. Там, дзе дадзеныя маюць хутчэй якасны характар ​​(значэнне тэрыторыі – сталічнае, гарадское ці раённае), то паказальнікам прысвойваюцца простыя чысла, як правіла ад 1 да 3. Пры гэтым у некаторых слаях паказваецца рэальная колькасць людзей (напрыклад, наведвальнікаў мітынгу альбо дэманстрацыі), а калі такой статыстыкі атрымаць не ўдалося – максімальна магчымае (напрыклад, наведвальнасць культурных устаноў вызначаецца іх умяшчальнасцю).

У цяперашні час на мапу нанесена 11 слаёў. Для атрымання дадзеных выкарыстоўваліся розныя падыходы і крыніцы. Павелічэнне колькасці слаёў, фактычныя і метадалагічныя адрозненні паміж імі павінны кампенсаваць недасканаласць шэрагу дадзеных. Таму мапа грамадскіх прастораў будзе папаўняцца ў будучыні новымі слаямі.

Важным аспектам пры складанні мапы з’яўляецца баланс паміж слаямі. Паколькі поўныя, рэальныя (не максімальныя), колькасныя дадзеныя – а менавіта колькі людзей знаходзіцца на пэўнай плошчы на працягу вызначанага часу – атрымаць немагчыма, то размеркаванне сумарнай інтэнсіўнасці выкарыстоўвання гарадской прасторы на мапе залежыць ад таго, якая вага прысуджаецца кожнаму асобнаму слою. Гэты працэс заснаваны на суб’ектыўнай ацэнцы значнасці той ці іншай функцыі грамадскай прасторы, і таму з аднолькавых слаёў можна стварыць безліч камбінацый. Некалькі з іх мы распрацавалі для вас самі, але вынікі можна вар’іраваць, ствараючы сваю, “правільную” мапу грамадскай прасторы Менска.

Мапа прастораў Менска

Перайсьці да мапы прастораў Менска